Giriş

Bu sözleşme sui generis ve iki boyutlu olup, ilk boyutta sağlayıcı sözleşmeyle tek satıcıya tanıdığı bölgede veya müşteri çevresinde belirli ürünlerinin satış tekelini vererek, onun dışındaki kimselere bu bölgede veya söz konusu müşteri çevresinde bu ürünleri sattırmama yükümlülüğü altına girerken tek satıcı da bu bölgede veya müşteri çevresinde malların sürümünü arttırma yükümlülüğünü üstlenir. İkinci boyut ise, sağlayıcı belirlenen malları tek satıcıya teslim etmek borcu altındayken, tek satıcı da sözleşmede belirlenmiş asgari miktarda malı teslim alma ve bedelini ödeme borcu altındadır. Sözleşmenin sonlandırılması fesih hükümlerince belirlenir.
Sözleşme, belirli bir süreli olabildiği gibi, fesih bildirimi yapılmadığı takdirde sözleşme zımnen uzamış sayılarak belirliden belirsize dönüşebilir. Tekel hakkı süresiz olup bu hakkın tanınması, haksız rekabet teşkil eden durumlar ve rekabetin korunmasına dair düzenlemeler nedeniyle, rekabet hukuku açısından büyük önem taşır. Ancak bu durumda uzun süreli sözleşme ilişkisinin taraflardan biri için ekonomik özgürlüğü sınırlayıcı veya ahlaka aykırı olup olmadığı önem taşır.

Fesih

Bu sözleşmelere kıyasen TTK’nın acenteler ile ilgili olan hükümleri uygulanmaktadır. Belirsiz bir süre için yapılmış olan sözleşmeler için, taraflardan her biri üç ay önceden ihbarda bulunmak şartıyla feshedebilir. Sözleşme belirli bir süre için yapılmış olsa bile haklı sebeplerden dolayı her zaman fesih mümkündür.  TTK M121/4 uyarınca; haklı bir sebep olmadan veya üç aylık ihbar süresine uymaksızın sözleşmeyi fesheden taraf, başlanmış işlerin tamamlanmaması sebebiyle diğer tarafın uğradığı zararı tazmin etmek zorundadır.
Belirsiz süreli bir distribütörlük sözleşmesinin sağlayıcı tarafından haklı bir neden olmaksızın derhal feshi halinde TBK M.96 uyarınca distribütör, sözleşmenin derhal feshi neticesinde yoksun kaldığı kazancın tazminini talep edebilir. İşbu yoksun kalınan kazancın hesaplanacağı süre uygulamada distrübitörler bakımından belirlenen üç (3) aylık ihbar öneli üzerinden hesaplanmaktadır.  Ancak doktrinde Yargıtay’ın belirsiz süreli bayilik sözleşmelerinin ihbar yolu ile olağan feshinde en azından altı (6) aylık bir ihbar önelinin tanınması yönündeki görüşü de bu tazminat talebi bakımından değerlendirilmesi gerekliliğinin de üzerinde durulmaktadır.. Distribütörün tek satıcı olmadığı ihtimalde ise, sağlayıcının başka distribütörler ile distribütörlük anlaşması yapma hakkı saklıdır. Bu ihtimalde aralarında doğrudan distribütörlük sözleşmesi olan fakat Distribütör/Tek Satıcı Sözleşmesi bulunmayan distribütörler tarafından kendilerine tanınan alan içerisinde başka bir distribütörün faaliyete geçmesinden bahisle ürün tedarikçi firmaya haklı fesih nedenlerine dayanarak tazminat isteminde bulunamazlar.

Fesihle istenebilecek haklar/tazminatlar

Tek satıcılık sözleşmesinde haklı nedenle feshi taraflardan birisinin sözleşmeye aykırı ve kusurlu davranışından ileri geliyorsa fesheden taraf diğerinden zararını kar kaybı talebine dayanarak talep edebilir.
Sağlayıcı, sözleşmenin ifası dolayısıyla yapmaması gereken bir eylemde bulunmuş veya yapması gerekenleri yapmamış olabilir, sözleşme hükümlerini tam veya zamanında yerine getirmemesi, teslim edilmesi gereken malların teslim edilmemesidenkleştirme isteminde bulunabilecektir. Bu eylemin, sağlayıcının kusurundan kaynaklanması da gerekmez.
Yargıtay 19. H.D.’nin 28.09.2016 t., 2016/5707 E., 2016/12723 K. sayılı kararında da belirtildiği üzere, olağan fesih yolunu kullanırken yeterli fesih öneli vermeyen veya olağanüstü fesih yolunu kullanırken haklı bir sebebi bulunmayan taraf, diğer tarafın fiili zararını ve kar mahrumiyetini tazmin etmek zorundadır. Aynı zamanda sağlayıcı, şartları mevcutsa tek satıcının denkleştirme istemini de ödeyecektir.Bunun yanında tek satıcı, maddi zararının yanında manevi zararlarını da talep edebilecektir.
Sözleşmede yer almayan ve satış miktarını artırmafaaliyetleri çerçevesinde sağlayıcının markasını tanıtmak amacıyla tek satıcı tarafından yapılan yatırımların, sözleşmenin feshinin ardından tazmin edilebilmesi gerekecektir. Bu tazmin talebi ise, denkleştirme istemi dışında bir tazminat talebi olacaktır.
Belirli süreli tek satıcılık sözleşmelerinde, sözleşmenin sona ermesi halinde tek satıcı maliyeti karşılanmayan yatırımlar için tazminat talep edebilecektir. Tek satıcılık sözleşmesi belirli süreli olarak yapılmasına rağmen sağlayıcı, tek satıcıya sözleşmenin uzayacağına dair bir güven vermiş ise, bu durumda da tek satıcıya verilen güvenle yapılmış olan yatırımların tazmin edilmesi gerekmektedir.  Tazmin edilmesi gereken yatırımlara; tek satıcının aldığı özel tamir aletleri, personel eğitim masrafları, binaların donanımları için yapılan masraflar örnek olarak gösterilebilecektir.
Tek satıcılık sözleşmesi, taraflar arasında yoğun güven ilişkisine dayandığından, fesih için haklı sebep bulunup bulunmadığını belirlerken taraflar arasındaki bu güven ilişkisinin sarsılmış olup olmadığı incelenmelidir.  Haklı sebebin mutlaka taraflardan birinin kusurlu davranışından kaynaklanması gerekmez. Bu noktada sağlayıcının tek satıcının sözleşme bölgesinde satış yapması, tek satıcının başka şirkete ilişkin malları satması hususları aksi sözleşmede kararlaştırılabilmekle beraber, sağlayıcının sürekli ayıplı mal teslim etmesinin ardından tek satıcıda bundan sonra da ayıplı mal teslim edileceği konusunda kanaat oluşması, sözleşme taraflarının kavga etmesi, tek satıcının asgari satın alma yükümlülüğünü ihlal etmesi, tek satıcının sözleşme bölgesinin daraltılması, taraflardan birinin terör örgütüne finansman sağladığının tespit edilmesi, tarafların sözleşmede yer alan yükümlülüklerini esaslı bir şekilde ihlal etmesi gibi nedenler haklı sebep teşkil edebilecektir.
 

Denkleştirme Tazminatı (Portföy Tazminatı)

Distribütörün Sağlayıcıdan, sağlayıcının haksız fesih hükümleri çerçevesinde sözleşmeyi feshettiği ihtimalde talep edebileceği, distribütörün haklı fesih sebeplerinden biri ortaya çıktığında talep edebileceği bir husus olarak denkleştirme tazminatıdır karşımıza çıkar. Fakat bu tazminat müşteri kitlesinin genişletebileceği ihtimallerde istenebilir.
Denkleştirme tazminatı talep edebilmek için tek satıcılık sözleşmesinin sona ermesinin tek satıcının kusuru nedeniyle olmaması, sözleşmenin sona ermesine bağlı olarak sağlayıcıya bağlı müşterilerle yapılmış veya yapılacak olan işler dolayısıyla sözleşme devam etmiş olsaydı elde edeceği ücreti talep etme hakkını kaybediyor olması, tek satıcının bulduğu yeni müşteriler sayesinde önemli menfaatler elde edilecek olması, somut olayın özelliklerine göre denkleştirme isteminin karşılanmasının hakkaniyete uygun düşmesidir.
Tek satıcılık sözleşmesinin tek satıcı aleyhine haksız şekilde feshedildiği hallerde, tek satıcı sözleşmenin feshinden itibaren bir yıl içinde sağlayıcıdan denkleştirme tazminatı, kar kaybı tazminatı, yatırımları nedeni ile uğradığı kayıpların tazmini, stoklar nedeni ile bunların iadesi karşılığı bedeli talebini dava konusu edebilir. Denkleştirme tazminatı, tek satıcının son beş yıllık faaliyeti sonucu aldığı komisyon ve diğer ödemelerin ortalamasını aşamaz. Sözleşme ilişkisi daha kısa bir süre devam etmiş ise tüm faaliyet döneminin ortlaması hesaplamaya esas alınır.
Hakim, tek satıcıya ödenmesi gereken denkleştirme istemini somut olayın özelliklerini göz önüne alarak belirler. Bu hesaplama yapılırken sağlayıcının sözleşme sonrası için yeni müşterilerden elde ettiği kazanç ve tek satıcının kaybı hesaplanarak, hakkaniyet denetiminden geçirilir ve denkleştirme istemi için bir üst sınır belirlenir. Son olarak denkleştirme istemi bu üst sınırın üzerinde ise bedel üst sınıra indirilir.